الگوی رفتاری شهروندان ایرانی در انتخابات های مجلس

بررسی رفتار انتخاباتی مردم ایران در انتخابات مجلس کاری دشوار است و پیچیدگی های خاص خود را دارد. اساسا غلظت بالای خصلت احساسی و پیش بینی ناپذیری عموم مردم ایران و فقدان نهاد های تخصصی و جا افتاده سنجش افکار عمومی، امکان استخراج الگوی رفتاری رای دهندگان و تخمین دقیق رویداد های انتخاباتی را به صورت قابل اطمینان نمی دهد. البته وجود این موانع بدین معنا نیست که هیچگونه صحبتی در خصوص رفتار انتخاباتی ملت ایران نمی توان اظهار داشت. بر اساس بررسی تجارب هشت ساله شرکت در انتخابات مجلس می توان یکسری برداشت و گزاره تدوین نمود و یا سطوحی از رفتار انتخاباتی در مجلس نهم را پیشبینی کرد. اما این نتیجه گیری ها دقت بالا ندارد و می تواند نقض شود. در وهله نخست باید توجه داشت که رفتار انتخاباتی مردم به صورت یکسان وی کپارچه نیست. تصمیم گیری های انتخاباتی بسته به عواملی چون زندگی در نقاط شهر نشین یا روستایی ، مرکز یا پیرامون ،تعلق به طبقه فرهنگی و سیاسی ، درجه دوری یا نزدیکی به حکومت ، علائق سیاسی ، گروه سنی متغیر است.
معمولا دلایل شرکت در انتخابات یا امتناع از رای را می توان در عوامل زیر به صورت کلی دسته بندی کرد. معیار های سیاسی فاکتوری مهم است. برخی از رای دهندگان که بیشتر متعلق به طبقه متوسط به بالا و لایه های مدرن و منطقه مشترک سنت و مدرنیته هستند معمولا اگر انتخابات ظرفیتی برای گشایش سیاسی ،افزایش آزادی ها و هموار سازی گذار به دموکراسی داشته باشد ، آنها به صندوق های رای روی خوش نشان می دهند. در منتهی الیه این طیف نیرو های متمایل به براندازی هستند که پیپاپیش هر انتخاباتی را تحریم می کنند. علاوه بر این گروه ، مخالفان با اصل انقلاب هستند که مستقل از برخورد سیاسی حاضر نیستند شناسنامه های شان مهر انتخاباتی بخورد. بیشترین نرخ مشارکت در انتخابات مجلس تا کنون بنا به آمار رسمی وزارت کشور ۷۱ درصد بوده است. بنابراین دستکم ۲۹ درصد از جمعیت رای دهندگان بالقوه هیچگاه تمایلی به شرکت در انتخابات نشان نداده اند. البته انگیزه همه آنان در عدم شرکت، سیاسی نیست. جماعتی هستند که اصل انتخابات برای آنان جاذبه ندارد . آنها در همه جای دنیا هستند از این رو در طول تاریخ هیچ انتخاباتی را نمی توان یافت که صد در صد در آن شرکت کرده باشند به غیر از انتخابات های جعلی و دروغین.
نقطه بر عکس این جریان ،حامیان حکومت هستند که تحت هر شرایطی در انتخابات شرکت می کنند تا نظام را تقویت نمایند و تهدیدات را از آن دور سازند. در میان این نیرو ، کسانی هستند که شرکت در انتخابات را تکلیف شرعی می پندارند و بر اساس اعتقادات مذهبی شرکت در انتخابات را جزو ضررویات دین محسوب می کنند. همچنین افرادی هستند که از منظر کسب منفعیت و امیتاز در انتخابات ها حضور می یابند. در بین این دو قطب نیرو هایی هستند که اگر در بین کاندیداها صدایی را مناسب تشخیص دهند در عین نا رضایتی از وضعیت موجود در انتخابات شرکت می کنند. همچنین جریان های اصلی حکومتی نیز در انتخابات فعالانه شرکت می نمایند تا سهم خود در فرایند توزیع قدرت را حدا اکثر سازند.
اما انتخابات مجلس بر خلاف انتخابات ریاست جمهوری فقط سیاسی نیست بلکه ملاک های غیر سیاسی و رقایت های محلی و بومی نیز در آن نقش مهمی ایفا می کند. برای بخشی هایی از جامعه اگر شرکت در انتخابات تاثیری بر بهبود وضعیت معیشتی ، گسترش رفاه و توسعه عمرانی واقتصادی در حوزه رای گیری داشته باشد ، فعالانه در انتخابات شرکت می کنند. از این رو وعده های اقتصادی و معیشتی همواره عنصری مهم در ترغیب به رای دادن و پیروزی نامزد ها بخصوص در شهر های کوچک و مناطق روستایی بوده است.
اساسا می توان گفت رویکرد و سمت گیری مناطق روستا نشین با الگوی رفتار انتخاباتی ساکنان شهر های بزرگ تفاوت دارد. در روستا ها و شهر های کوجک انتخابات مجلس و شورا ها فرایندی مهم در توزیع منابع قدرت و ثروت است و در زندگی روزمره مردم موثر است. بخشی از سرنوشت پروژه های عمرانی ، آبادانی ، اشتغال و مسائل مهمه منطقه ای در انتخابات مجلس نعیین می گردد. در عین حال شرکت در انتخابات برای برخی حالت آئینی پیدا کرده است که کاری به محتوی انتخابات ندارند و جنبه فرم و شکلی آن را در نظر می گیرند.
کسانی نیز هستند که از ترس موهوم عدم مهر خوردن شناسنامه و دفع ضرر احتمالی به صندوق های رای مراجعه می کنند. آراء باطله و سفید عمدتا نتیجه انتخاب این دسته از جامعه هستند .
در مناطق قومیت نشین مثل کردستان و بلوچستان وضعیت فرق می کند. در این مناطق اگر در مقاطعی کاندیدا هایی وجود داشته اند که نظر مثبتی نسبت به تحقق خواسته های قومی داشته اند و نسبت به بهبود وضعیت سیاسی کشور امید وجود داشته است نرخ مشارکت افزایش یافته و بر عکس در فضای شدید پلیسی و سطح درگیری بالا ، تمایل به شرکت در انتخابات کاهش چشمگیری پیدا کرده است.
در برخی موارد شهرت فردی کاندیداها و یا برجسته شدن تضاد شکاف دولت – ملت بر سر موضوعات سیاسی ،فرهنگی و اقتصادی منجر به استقبال از انتخابات می شود. به عنوان مثال می توان از رای آوردن فخر الدین حجازی در مجلس اول نام برد ،حضور وی در انتخابات مجلس ناشی از حضور در لیست جمهوری اسلامی نبود ،چون در دوره دوم مجلس بدون حضور در لیست انتخاباتی این حزب با آرائی کمتر به مجلس راه یافت. او در انتخابات خبرگان علی رغم حضور در لیست های انتخاباتی در تهران نفر چهلم شد. حضور پر رنگ در سخنرانی ها و تلوزیون شهرت وی را افزایش داد. بر همین منوال حسینی اخلاق در خانواده در تهران در مجلس چهارم حائز رای اول شد. قاسم شعله سعدی در شیراز و فرهاد جعفری در مشهد که هر کدام به ترتیب سلامت اقتصادی حاکمان و نظام فرهنگی مطلوب حکومت را به چالش طلبیده بودند ، مورد اقبال رای دهندگان قرار گرفتند.
در مجموع گرمای فضای انتخاباتی و میزان امید و یا یاس در جامعه عاملی تعیین کننده است. همچنین می توان به طور نسبی انتظار داشت در شرایط اقتصادی بهتر ، نرخ مشارکت ارتقاء یابد و در عوض در شرایط وخیم اقتصادی قهر با صندوق های رای بیشتر مورد توجه قرار بگیرد. البته مناطق محروم ، طبقه متوسط به پایین و مراکز روستا نشین کشور همیشه مستعد بسیج شدن توسط گرایش های پوپولیستی هستند.
شدت رقابت و تنوع و تکثر واقعی گروه ها نیز در ترغیب شهروندان به شرکت در انتخابات نقش دارد. هر چقدر رقایت ها جدی تر بوده و گستره بیشتری از نیرو ها را در بر بگیرد ، نرخ مشارکت نیز افزایش می یابد. در دوره های اخیر مساله تقلب و مهندسی انتخابات ذهن رای دهندگان را به خود مشغول کرده است و بسان عاملی بازدارنده در برابر شرکت در انتخابات عمل کرده است. بنابراین جامعه رای دهندگان در انتخابات های مجلس فراتر از پایگاه اجتماعی هوادار نظام سیاسی است و حالت متغیر و غیر شکل یافته تر دارد که بر اساس عوامل پیش گفته شده قبض و بسط می یابد. در انتخابات مجلس نهم نیز می توان انتظار داشت که جمعیتی افزون بر مدافعان حکومت و پایگاه اجتماعی اصول گرایان به سمت صندوق های رای روی بیاورند. البته با توجه به سرنوشت انتخابات جنجالی ریاست جمهوری دهم ، نبود اصلاح طلبان در رقابت های انتخاباتی ، کاهش سطح رقابت و تنوع نیرو های حاضر در انتخابات و شدت یافتن تردید در سلامت انتخابات می توان پیشبین یکرد که نرخ مشارکت واقعی در قیاس با انتخابات هشتم کاهش یابد. بررسی تطبیقی هشت دوره انتخابات پیشین روندی را آشکار می سازد که در مجموع هر چقدر شهر نشینی افزایش پیدا می کند وگرایش به مدرنیته و مناسابت شهروندی ارتقاء یافته است به همان میزان نیز امید به اصلاح و بسامان شدن کشور از طریق مشارکت در انتخابات مجلس و دلخوش شدن به توان مجلس کاهش یافته است. بخش های توسعه یافته جامعه به تدریج بی میل تر به ظرفیت های انتخاباتی در قانو ن اساسی شده اند. در حالی که در بخش های توسعه نیافته و یا در حال توسعه به نحو ملموسی اشتیاق بیشتر برای شرکت در انتخابات وجود دارد. در کل از انتخابات محلس پنجم به بعد سیر مشارکت در انتخابات مجلس با افت و خیز هایی محدود روندی نزولی داشته است.