ویژگی های خاص انتخابات مجلس نهم

انتخابات مجلس نهم به آخر ایستگاه رسید. انتخاباتی که فقط برای حکومت و جناح های سیاسی تشکیل دهنده هیات حاکمه اهمیت دارد و آرایش جدید قوا در بلوک قدرت و چشم انداز چالش های آینده سکان داران حکومت را روشن می سازد.
همچنین گروه های اپوزیسیون و ائتلاف نا نوشته گروه های مختلف و نا همگون که به صندوق های رای متعارض با دموکراسی نه گفته اند، توان بسیج اجتماعی و عمق استراتژیک رویکرد تحریم انتخابات را آزمایش می کنند. اینفو گرافی زیر تصویری از اطلاعات کلی مربوط به نهمین دوره از انتخابات مجلس را به نمایش می گذارد:
در ادامه تصاویر رد صلاحیت شده های شاخص و برخی از نمایندگان مجلس هشتم که در انتخابات شرکت نکردند، ارائه می شود:
همانگونه که مشاهده می شود ۵ نماینده مجلس هشتم به دلیل ارتباط با پرونده اختلاس سه هزار میلیارد تومانی رد صلاحیت شدند. بیشترین رد صلاحیت ها از وابستگان به نیرو های اصول گرا بوده است کسانی چون سید محمد علوی که قرار برود سر لیست جبهه ایستادگی باشد ، فاطمه آجرلو، شاهی عربلو ، شهاب الدین صدر سر لیست جبهه بصیرت و بیداری اسلامی ، … . منسوبین به اصلاح طلب ها دومین گروه هستند ،افرادی چون مجید نصیر پور ، فاضل موسوی ، محسن نریمان و علی اکبر اولیاء.، نزدیکان جریان احمدی نژاد سومین دسته هستند. البته آنها مدعی هستند که جمع زیادی از نیرو های آنها رد صلاحیت شده اند اما تا کنون نامی از آنها به میان نیاورده اند. حجت الاسلام عباس امیری فر ( امام جماعت مسجد نهاد ریاست جمهوری) و حجت الاسلام بهمن شریف زاده از هواداران اسفندیار رحیم مشایی از شاخص ترین چهره های رد صلاحیت شده این جریان هستند. برخی از نمایندگان مناطق قومیت نشین در مجلس هشتم که نگاهی به انتقادی به مدیریت حوزه های وکالت خود داشتند نیز در میان رد صلاحیت شده ها هستند افرادی چون عبدالجبار کرمی و اقبال محمدی در کردستان و پیمان فروزش در سیستان و بلوچستان.
در میان نمایندگان مجلس هشتم که قید شرکت در انتخابات را زدند ، محمد تقی رهبر و شیخ حسین هاشمیان چاره ای نداشتند چون سن شان از حد اکثر سن مجاز نمایندگی بیشتر شده است. سید رضا اکرمی رئیس ستاد اصول گرایان حامی موسوی نیز با توجه به شرایط سیاسی کشور کنار کشید. برخی دیگر از نمایندگان نیز جزو نخبگان بی بصیرت بودند. سعید ابوطالب فضای نا مناسب سیاسی کشور را دلیل عدم ثبت نام خود ذکر کرده است. نکونام دادستان سابق دادگاه ویژه روحانیت و رئیس کمیسیون اصل ۹۰ و چهره هایی چون قربانی نیز سکوت ورزیده اند که به اصول گرایان تعلق دارند
هر دوره از انتخابات مجلس به عنوان یک رویداد سیاسی ویژگی های خاص خودش را دارد که در ادامه بخشی از اهم خصوصیات انتخابات مجلس نهم تشریح می گردد:
• گذار نظام به وضعیت تک حزبی
این انتخابات پس از انتخابات مجلس سوم ، نخستین انتخاباتی است که نظام سیستم
دو حزبی برای توزیع بخشی از قدرت را کنار می گذارد و تک حزبی را جایگزین می کند.
با حذف کامل اصلاح طلبان ، نزدیکان به هاشمی رفسنجانی، و حضور کم فروغ ، اصول
گرایان به عنوان تنها جریان اصلی حکومت در صحنه انتخابات حضور دارند.
• تضعیف قوه نظارتی مجلس به صورت نهادی
مجلس هشتم قوانینی را تصویب کرد که به صورت نهادی قوه نظارتی و کارکرد ذاتی آن را محدود می کند. اعمال نظارت بر نمایندگان در تمام دوران تصدی نمایندگی و امکان اخراج آنان در صورت عدول از چارچوب های مورد نظر راس هرم قدرت به همراه بی اعتنایی دولت های نهم و دهم به مصوبات مجلس و منوط شدن اعمال قوه نظارتی مجلس به موافقت رهبری در جزئی ترین امور ، مجلس را به میزان زیادی از سیاستگزاری و مدیریت موثر کشور دور ساخته است. اکنون مجلس به به لحاظ ساختاری ناکآرامد شده است. کار به جایی رسیده که برخی از کاندیدا ها به صراحت می گویند “مجلس در راس امور نیست” .
• افزایش تحریم کنندگان در بین نیرو های سیاسی
در این دوره از انتخابات نیرو هایی که دعوت به عدم شرکت و تحریم کرده و نسبت به انتخابات رویکرد منفی اتخاذ نمودند به میزان چشمگیری به لحاظ کمی و کیفی افزایش پیدا کرده است. همچنین تابوی تحریم عملا توسط برخی از قائلین شکسته شد. همچنین برخی از اصلاح طلبان که تا پیش از این به صورت مطلق از شرکت در انتخابات دفاع می کردند ، از موضع پیشین خود عدول کردند . راهبرد انتخابات محور بمثابه استراتژی گذار به دموکراسی به محاق رفت. نیرو های عمده ای که به صندوق های رای نه گفتند و یا دعوت به تحریم کردند و یا در برابر دعوت به شرکت در انتخابات سکوت نمودند اعم از جدید و قدیم عبارتند از :
جنبش سبز ( میر حسین موسوی ، کروبی) ، بنیاد باران( خاتمی)، مجمع روحانیون مبارز، مجمع مدرسین حوزه علمیه قم ،حزب اعتماد ملی ،حزب مشارکت ،سازمان مجاهدین انقلاب اسلامی ،کارگزاران سازندگی ،نهضت آزادی ،ملی – مذهبی ها، سازمان فدائیان اکثریت ،اتحاد جمهوری خواهان ،جمهوری خواهان لائیک ،سازمان جمهوری خواهان، سازمان ادوار دفتر تحکیم وحدت ،دفتر تحکیم وحدت ،حزب مشروطه ، سلطنت طلبان .طرفداران رضا پهلوی ،جبهه ملی داخل و خارج، جبهه همبستگی ،گروه ابوالحسن بنی صدر ،سکولار های سبز ،جبهه دموکراتیک ایران ،کمونیست کارگری
سازمان مجاهدین خلق ، اتحا د سکولار های مترقی ،حزب ملت ایران ، حزب توده، کوموله ،حزب دموکرات کردستان ،جنبش زنان ، نهضت مقاومت ملی ، فعالین هویت طلب ترک ، کرد ، بلوچ و عرب و …
• نخستین انتخابات پس از جنبش سبز و بحران انتخاباتی ۱۳۸۸
این انتخابات نخستین انتخابات پس از شکل گیری جنبش سبز و بحرانی شدن انتخابات است. رهبری جمهوری اسلامی این انتخابات را حساس تر از انتخابات های قبلی بشمار آورده است. برای حکومت بسیار اهمیت دارد که نشان دهد مشروعیت ، اقتدار و مقبولیت مردمی آن آسیب ندیده است و با نمایش مشارکت بالا تهدید های خارجی را خنثی سازد. این انتخابات همچنین آزمونی برای سنجش موقعیت آقای خامنه ای است. او می خواهد به منتقدین و مخالفینش نشان دهد که اقتدارش صدمه ای نخورده و نظام و کشور دچار بحران و مشکل نیست. او همچنین می خواهد مجلس آینده به الگوی مطلوب وی نزدیک تر شود و دیگر اتفاقاتی چون تصویب طرح وقف دانشگاه آزاد ، تعلل مجلس در روز های نخست پس از انتخابات دهمین دوره ریاست جمهوری در موضع گیری قاطع بر علیه موسوی ، کم توجهی به درخواست های نظارتی رهبری ، هو کردن احمدی نژاد و استفاده از قوه نظارتی مجلس خارج از کنترل رهبری به وقوع نپیوندد و چهره های مورد اعتمادش مدیریت مجلس را بر عهده داشته باشند.
• تشدید خصلت نمایشی انتخابات از بعد مشارکت مردمی
به صورت نسبی میزان انحراف از معیار های انتخابات آزاد و منصفانه به میزان چشمگیری در این دوره بیشتر است. نا امیدی از تاثیرگزاری انتخابات بر روی سرنوشت فردی و بهبود حوزه های اقتصادی ، سیاسی و اجتماعی در بین مردم و بخصوص نیرو های خواهان تغییر بیشتر شده است. انتخابات مجلس از دید ظرفیت برای گذار به دموکراسی و باز شدن فضای سیاسی ، فرمایشی تحلیل می شود. نمایندگان بخش های زیادی از جامعه در بین کاندیدا ها نیستند و منتخبان این مجلس تناسبی با شروط لازم برای منتخبین واقعی ملت ندارند.
• تشدید شکاف در داخل حکومت و آغاز فروپاشی اتحاد اصول گرایان
پس از خروج اصلاح طلبان از صحنه و فرو کش کردن فعالیت های متمایز جریان احمدی نژاد ، اختلافات و شکاف های داخل اصول گرایان سر باز کرد. آیت الله محمد رضا مهدوی کنی که مسئولیت وحدت بخشیدن به گرایش های گوناگون اصول گرایان را در این دوره بر عهده گرفته بود ،پس از سر بر آوردن لیست های مختلف به نام اصول گرایان گفت : “ما آمده بودیم اصول گرایان را متحد کنیم آخرش ۱۳ لیست و گروه بیرون آمد” . دو گروه اصلی جبهه متحد اصول گرایی و جبهه پایداری هستند و در حاشیه گروه هایی چون جبهه ایستادگی ،شبه اصلاح طلبان ، جبهه صدای ملت ، جبهه بصیرت و بیداری اسلامی ، جبهه راه ملت و پیروان ولایت و جبهه توحید و عدالت رقابت می کنند. به نظر می رسد پس از این انتخابات دیگر اصول گرایی شناسنامه و مشخص کننده یک جریان سیاسی واحد نباشد. گروه هایی از دل آن انشعاب کرده و با هویت مستقل و متمایزی به مبارزه بر می خیزند. برخی از آنها حتی رویکرد حذفی به یکدیگر دارند. اختلافات آنها بیشتر حول نوع نگاه به اعمال ولایت فقیه و کسب سهم بیشتر از قدرت متمرکز است و ابعادی از تفاوت دیدگاه در حوزه مدیریت اقتصادی ، سیاسی و نوع رابطه با مخالفان را نیز در بر می گیرد. اختلاف برخی دیگر فقط جنبه سهم خواهی داشته و با از بین رفتن محوریت و فصل الخطابی در این جریان و ضعیف شدن جایگاه افراد و گروه های مرجع ، روند وا گرایی در بال راست جمهوری اسلامی شدت یافته است.
• افول حلقه یاران احمدی نژاد
در این انتخابات جریان احمدی نژاد بروز کم رنگی داشتند. این حضور کم رنگ هم در قالب حضور نداشتن چهره های شاخص در رقابت های انتخاباتی ، تبلیغات کم و ارائه فهرست انتخاباتی ترکیبی از لیست های دیگر همراه با معدودی از کاندیداهای اختصاصی متبلور شده است. البته تکلیف دو سناریو بر اساس تئوری توطئه در روز انتخابات معلوم می شود. اینکه با جبهه پایداری تبانی کرده اند و یا به صورت مخفیانه لیست سفیدی تهیه کرده اند تا در رقابت های انتخاباتی در حوزه شهرستان ها شرکت نمایند. احتمال صحت این دو گزینه پایین است. این نمایش کم فروغ می تواند گمانه ای برای افول این جریان باشد که بر خلاف تصور ها پس از معلوم شدن محدود بودن کارت های بازی توسط احمدی نژاد ، نداشتن نفوذ در نیرو های جا افتاده و قدیمی نظام ، عدم برخورداری از حمایت بخش های اصلی قدرت ، تهاجم نیرو های سپاهی و بسیجی به آنها و برخورد محکم رهبری جمهوری اسلامی پی به موقعیت شکننده خود پی برده و با درک خطا های محاسبه از رویارویی دست کشیده اند. البته باید منتظر ماند دید این جریان برای ریاست جمهوری آینده چه خواهد کرد. اما بدون داشتن پایگاهی در مجلس ، حضور قوی در انتخابات ریاست جمهوری دشوار است. رصد کردن مواضع جریاناتی که از بخت بیشتری برای پیروزی برخوردار هستند مبین این واقعیت است که وضعیت دولت احمدی نژاد در مجلس نهم بد تر از مجلس هشتم خواهد بود.
• استفاده از اختلاف بین اصول گرایان برای نمایش رقابت کاذب
نظام سیاسی در ابتدا وحدت اصول گرایان را پس از شکل گیری جنبش سبز مورد توجه قرار داد تا با متحد کردن نیروهایش هم جلوی ریزش بیشتر نیرو ها را بگیرد و هم به شکل موثر تری مقابله و حفظ بقاء سیاسی را جلو ببرد. این فضا منجر به ارائه طرح لیست واحد از اصول گرایان در انتخابات مجلس هشتم شد. اما بی پاسخ گذاشتن تقاضای نظام از اصلاح طلبان میانه رو چون خاتمی برای مرزبندی و محکومیت رهبران نمادین جنبش سبز باعث شد تا رهبری از اصلاح طلبان به صورت کامل قطع امید کند . قهر یازده روزه احمدی نژاد نیز تنش هایی را در درون حاکمیت ایجاد کرد. اصول گرایان سنتی و میانه رو نیز نا فرمانی احمدی نژاد را بستری برای طرح بازگشت نظام به روش های اداره حکومت پیش از تیر ماه ۱۳۸۴ گردند. مجموعه این مسائل باعث شد تا ایده وحدت اصول گرایان عملی نشده و تشتت در بین آنها حکمفرما شود. حال رهبری و بخش اصلی قدرت می خواهد این تهدید را به فرصت تبدیل کند تا این اختلافات خلاء رقابت در انتخابات را پر نماید. خامنه ای در شرایطی که نمی تواند اراده اش را به صورت کامل اعمال نماید ،ترجیح می دهد توازنی در مجلس نهم وجود داشته باشد که حامیان اصلی اش در قالب جبهه پایداری رقابتی کنترل شده را با جبهه متحد اصول گرایان داشته باشند .
• بسته تر کردن فضا در آستانه انتخابات و عدم گشایش سیاسی
در این انتخابات بر خلاف دوره های قبل فضا باز تر نشد .فضای پلیسی ادامه یافت . باز داشت ها بیشتر شد. نیرو های امنیتی مخالفان را به صورت حضوری و غیر حضوری تهدید کردند. رهبری جمهوری اسلامی برگزاری امن را به عنوان اولویت این انتخابات اعلام کرد تا انتخابات تبدیل به چالش امنیتی برای نظام نشود. رهبری جمهوری اسلامی در نماز عید فطر گفت :” انتخابات اما بالاخره یک چالشى است؛ مردم را متوجه می‌کند. مراقب باشید این چالش به امنیت کشور صدمه نزند. انتخابات که مظهر حضور مردم است، مظهر مردم‌سالارى دینى است، باید پشتوانه‌ى امنیت ما باشد. نباید اجازه داد که این چیزى که ذخیره‌ى امنیت است، پشتوانه‌ى امنیت است، به امنیت ما صدمه وارد کند.
دیدید، حس کردید، از نزدیک لمس کردید آن وقتى را که دشمنان می‌خواهند از انتخابات علیه امنیت کشور سوء استفاده کنند. باید همه مراقب باشند، همه بهوش باشند. آحاد مردم، مسئولان گوناگون، منبرداران سیاسى، کسانى که می‌توانند با مردم حرف بزنند، همه مراقب باشند، مواظب باشند؛ از انتخابات مانند یک نعمت الهى پاسدارى کنند.”
در ایام تبلیغات حضور شهر ها چهره پلیسی داشت. نیرو های بسیج بیشتر از گذشته در امر امنیت و انتظامات انتخابات شرکت دارند. سردار احمدی مقدم رئیس نیروی انتظامی کشور اعلام کرد نزدیک به ۸۵ هزار نفر از نیرو های بسیجی کشور در مدیریت امنیتی انتخابات مشارکت دارند.
• تعیین شرط فوق لیسانس به عنوان حد اقل مدرک تحصیلی مورد نیاز برای کاندیداتوری
در این دوره از انتخابات برای اولین بار دارا بودن مدرک فوق لیسانس به عنوان شرط کاندیداتوری مطرح شد. این عامل نقش زیادی در کاهش تعداد نامزد های ثبت نام کرده از ۷۱۶۸ نفر در مجلس هشتم به ۵۳۹۵ نفر در مجلس نهم داشت. این کار غیر متعارف که خود از معیار های تبعیض است بخشی از تلاش های حکومت برای کاست از شمار کاندیدا های انتخاباتی است که هزینه هایی را بر آن تحمیل می کند.
• جرم انگاری دعوت به تحریم
برای اولین بار به شکل صریح قوه قضائیه دعوت به تحریم و یا تلاش برای کاستن از شمار رای دهندگان را جرم اعلام کرد و برای مرتکبین مجازات حبس تعیین کرد. در دوره های پیشین معمولا نیرو های امنیتی به صورت مخفی تهدیداتی انجام می دادند. این امر نشان دهنده نگرانی حکومت از رونق گرفتن رویکرد تحریم بوده است.
• کم رونقی فعالیت های تبلیغاتی
در این دوره به نحو ملموسی شمار پوستر ها و تراکت های تبلیغاتی در شهر های بزرگ کمتر از دوره های قبل بوده است. گویی نیرو های سیاسی می دانند که رای های شان را باید در محیط های شناخته شده و پایه اجتماعی شان جمع آوری کنند و رغبت و تمایل در طیف خاکستری جامعه و بخش های غیر متشکل جامعه برای رای دادن پایین است.
این ویژگی ها در کل مهمترین جنبه های خاص این دوره از انتخابات را بازتاب می دهند که بیش از همه ادوار مجلس به انتصابات غیر مستقیم شباهت دارد و در عین حال به الگوی مجلس ولایت پسند نزدیک تر است.