جنبش دانشجویی ایران و چالش های پیش رو

جنبش دانشجویی ایران در وضعیت دشواری قرار داد. شاید به جرات بتوان گفت امسال کم رونق ترین بزرگداشت ۱۶ آذر پس از دهه شصت بود. شبح سنگین رکود بر فضای فعالیت جنبش دانشجویی به پرواز در آمده است.
مصاف با جو سنگین پلیسی و زنده نگاه داشتن فضای مقاومت در دانشگاه ها ،دغدغه اصلی فعالان دانشجویی است و مشوق آنها برای جستجوی ایده ها و ابتکارات جدید است. اما تغییر راهبرد و خلق روش فعالیت متناسب با شرایط جدید محتاج گذر از چالش ها است.
در حال حاضر چالش های پیش روی جنبش دانشجویی را می توان در چند سطح دسته بندی کرد. نخست دشواری گسست و دل کندن از اشکال فعالیتی است که قریب به دو دهه بر دانشگاه های کشور حاکم بوده است. کنشگران دانشجویی با شیوه فعالیت رسمی یا نیمه رسمی ، علنی و متمرکز حول تشکل های دانشجویی شناسنامه دار مانوس بوده اند و در این نوع فعالیت ها مهارت کسب کرده اند. حال رفتن به سمت روش هایی که تا کنون آزموده نشده اند ، اضطراب آفرین است. نگرانی از ریسک ها باعث می شود تا تا آهنگ تغییر کند گردد . هراس از تبعات نا خواسته و نتایج نا معلوم راهبرد فعالیت غیر رسمی ،پوشیده و نا متمرکز به مقاومت در برابر تحول دامن می زند . نتیجه این روند به تعویق انداختن لحظه تغییر و دل بستن به سیاست صبر و انتظار است تا شاید بواسطه تقدیر و تصادف گشایشی ایجاد شود.
تعداد زیاد دانشجویان زندانی ، صدور احکام سنگین حبس بین دو تا ۱۵ سال در دادگاه ها ،ناشکیبایی کمیته های انضباطی در صدور احکام موقت و دائم اخراج از تحصیل ،اعمال گزینش سیاسی در نظام پذیرش دانشجو در مقطع تحصیلات ارشد ،محروم کردن سریع از امکانات رفاهی مثل خوابگاه و غذای سوبسید دار دانشجویی ، احضار های مکرر به مراکز امنیتی ، افزایش اقدامات کنترلی و تجسسی در دانشگاه ، سخت گیری های فرهنگی ، رسیدن آستانه تحمل حکومت به نقطه صفر و کنار نهادن ملاحظات و محدودیت ها در برخورد های امنیتی ، دانشجویان منتقد را سخت گرفتار کرده است.
رها شدن از زیر بار این محدودیت ها و پیدا کردن راه های گریز نزدیک ترین چالشی است که اعتلای جنبش دانشجویی نیازمند غلبه بر آن است.
چالش دیگر مواجهه و ممانعت از رواج یافتن مناسبات دانش آموزی در میان دانشجویان است. دانش آموز خود را مطیع کامل سلسله مراتب اقتدار در مدارس می بیند و برای خود حق اعتراض و نا فرمانی قائل نیست. دربین بخشی از دانشجویان جدید الورود چنین گرایشی مشاهده می شود. طولانی شدن دوران گذار و تعمیق رکود در فضای دانشگاه ها می تواند به گسترش این گرایش بینجامد.
اما چه بسا سرسخت ترین چالشی که حیات و بقاء جنبش دانشجویی مستقل را تهدید می کند اقدامات برنامه ریزی شده و سیستماتیک حکومت برای نابودی زیر بنایی عرصه عمومی در دانشگاه ها است. خوابگاه ها ،کافه ها ،کانون های هنری ،تابلو های آزاد ، اردو های زیارتی – تفریحی و علمی ، انجمن های ورزشی ،مطبوعات دانشجویی و ساختمان های دانشکده ها عرصه عمومی دانشگاه ها را از دهه هفتاد به اینسو تشکیل داده اند . در این میان نقش اصلی با خوابگاه ها بود. زندگی دانشجویان در خوابگاه ها آنها را در هویت و وضعیت کاملا متفاوتی با زندگی در دوران ماقبل دانشگاه قرار می دهد. زندگی خوابگاهی مبتنی بر تجارب و سنت هایی است که حس استقلال در دانشجو را تقویت می کند. هنچنین خاصیت زندگی خوابگاهی در همنشینی مستمر دانشجویان باعث تقویت هویت جمعی در آنها می شود. بر این اساس بار اصلی کنش های انتقادی و دگر خواهانه در دانشگاه ها بر روی دانشجویان خوابگاهی بوده است. دانشجویان بومی نیز در ارتباط با این دانشجویان و حضور در خوابگاه ها در موقعیت کنشگری برجسته قرار می گرفتند. افزایش محدودیت ها در خوابگاه ها ، کاهش و انتقال محل اسکان دانشجویان ، نصب دوربین های مدار بسته اقدامی برای خنثی سازی خوابگاه دانشجویی از بستر سازی برای فعالیت دانشجویان منتقد بود. منتها این اقدامات نتوانستند شعله اعتراضات را خاموش گردانند و حداکثر توانست دامنه آن را محدود سازد.
پس از این تجربه وزارت علوم ونهاد ها امنیتی متصدی برخورد با جنبش دانشجویی طرح بومی گزینی را به اجرا گذاشتند. بدینترتیب در طی یک فرایند تدریجی از تعداد دانشجویان غیر بومی به میزان زیادی کاسته شده و دانشگاه ها در اختیار دانشجویان بومی قرار می گیرد. طبیعی است دانشجویی که پس از شرکت در کلاس های درس به منزل بر می گردد دیگر تغییر خاصی در سبک زندگی او نسبت به پیش از ورود به دانشگاه ایجاد نمی شود.
جداسازی و تفکیک جنسیتی کلاس ها واعمال سهمیه بندی جنسیتی با هدف کاهش تعداد دانشجویان دختر دیگر عاملی است که فضای گفتگو و ارتباط بین دانشجویان را مختل می سازد. اینگونه اقدامات ضمن اعمال فشار روانی بر دانشجویان دختر وتضعیف اعتماد به نفس آنها ،نقش زیادی در کاهش نشاط در فضای دانشگاه ها دارد. دانشجویان دختر نقش مهمی در رونق بخشیدن به اعتراض های دانشجویی و زنده نگاه داشتن فضای نقادی در دانشگاه ها دارند. آنان به شکل مضاعفی تحت برخورد های سرکوب گرانه قرار دارند و همین مساله باعث انگیزه بیشتر آنها در حضور در فعالیت های اعتراضی می شود.
ایجاد اختلال در تمامی حوزه های عرصه عمومی دانشگاه و جایگزین سازی نهاد های حکومتی وشبه دولتی ، عرصه فعالیت و شکل گیری ارتباطات بین دانشجویان و بخصوص فعالان و بدنه دانشجویی را بشدت تنگ کرده است. این برخورد های انقباضی و متعارض با مبانی حقوق بشر همچنین پتانسیل اعتراضی دانشجویان ر ا به سمت موضع دفاعی می کشاند.
از اینرو اجرای برنامه های کوتاه و میان مدت حکومت برای ایجاد دانشگاه مطیع و توجیه گر قدرت ،الگوی زندگی دانشجویی و ساز وکار فعالیت در دانشگاه ها را در معرض تغییراتی جدی و عمیق قرار داده است. البته در عین حال باید متذکر شد که وضعیت حکومت در دانشگاه ها نیز کماکان بحرانی بوده و نتوانسته است نظم دلخواه خود را حاکم گرداند.
افزایش امکانات تشکل های حکومتی در دانشگاه مانند بسیج دانشجویی ، جامعه اسلامی دانشجویان و موازی سازی در انجمن های اسلامی دانشجویان نتوانسته است موازنه قوا را به نفع حاکمیت در محیط های دانشجویی تغییر دهد.
اما چالش های فوق که برخی از آنها بی سابقه هستند ، توان تحرک مناسب از فعالان کنونی جنبش دانشجویی ستانده است. سرنوشت آینده جنبش دانشجویی وابسته به راه حل ها و تدابیری است که کنشگران دانشجویی برای عبور از این چالش ها ارائه می دهند.